Overgenomen uit Afrikanieuws nummer 16 - 2006

Wij hebben dit artikel overgenomen omdat wij veel herkennen in de opmerkingen en de kritieken.

20 April 2006. Door Peter Vlam. 

De Sahel wordt groener, vruchtbaarder en welvarender. En de Sahelregio is dus – in tegenstelling tot wat alom gedacht wordt - geen regio die permanent in een crisis verkeert. In deze reportage - die eerder verscheen in onze Wereld - de achtergrond. Plus een boze wetenschapper over irrationele en onevenwichtige armoedebestrijding door Nederland.

Trots laat Mohamed Zaberu zijn sperziebonen zien. Loop zijn veld in en zie honderden meters bewerkte aarde met fris groene planten. De witte bloesem ruikt lekker. Achter de rijen met sperziebonen een waterput. Rondom de put kleine veldjes met tomaten en uien. Het groen is pril, de blaadjes liggen nog slap op de grond. Een jongentje brengt in grote halen een leren zak met water uit de put omhoog. Het grondwater staat er op een meter of vier. Even verderop fruitbomen waar granaatappels en mango’s aan de takken hangen. Nog wat verderop wordt gierst geoogst door een oude man. Er is hier voedsel in overvloed. Welkom in Niger, volgens de Verenigde Naties het armste land ter wereld, een land geteisterd door hongersnood.
Arm is Niger, en de hele Sahelregio zeker. Maar een regio in permanente crisis is het niet. Iets wat vaak voor vanzelfsprekend wordt aangenomen. De reis van 5200 kilometer die de verslaggever maakte van N’Djamena, de hoofdstad van Tsjaad, in westelijke richting naar Niger (via Agadez en Niamey) en uiteindelijk via Gao naar Bamako in Mali, is niet een tocht langs verdorde velden, verlaten dorpen, uitgemergelde kinderen of vergeelde bomen. Het is een tocht door een grote leegte, een tocht langs veehouders met die met hun koeien, geiten, schapen en kamelen op weg zijn naar waterpoelen, een tocht langs kleine dorpen met rieten daken en opslagplaatsen voor gewassen. Je hoort kinderen die om cadeaus gillen en kinderen die in het stof voetballen.

Het landschap lijkt in eerste instantie monotoon, een eindeloze savanne. Toch is elk uur anders. Soms dor, kaal en plat, dan weer groen en heuvelachtig. Je ziet acacia’s maar ook baobabs. Er is stekelgras (cram-cram) waar je gek van wordt als je er inloopt omdat de stekels overal aan haken, en je ziet vlaktes met zachtgeel zand. Maar ook passeren we uit hun oevers brekende rivieren en verdroogde meren. De dorpen en stadjes langs de wegen hebben namen als Massakory, Nguigmi, Tânout, Iggadou, Abalak, Ansongo of Hombori. Natuurlijk is de Sahel niet overal gelijk. De afstand N’Djamena – Bamako is vergelijkbaar met de afstand Amsterdam – Istanbul.

Mohamed Zaberu heeft zijn velden langs de weg tussen Tahoua en Birnin Konni in Niger. ‘Kijk, hier de uien, sperziebonen, tomaten. Ziet er goed uit he? De oogst is prima dit jaar. Er is genoeg water. Er is genoeg voedsel. Ik ben tevreden.’

Delen van deze enorme regio zijn de laatste twintig jaar groener en vruchtbaarder geworden. In dorpen waar is geïnvesteerd in bodembescherming en waterconservering zijn onvruchtbare gronden succesvol hersteld, concludeert Chris Reij van het Centrum voor Internationale Samenwerking van de Vrije Universiteit in Amsterdam.
In vogelvlucht de bevindingen van recent onderzoek: In het onderzoeksgebied – de regio Tahoua in Midden-Niger, daar waar Mohamed Zaberu boer is – is sprake van verbetering van voedselzekerheid en voeding, gaat de grondwaterspiegel lokaal omhoog en dat heeft in een aantal gevallen de toegang tot drinkwater verbeterd, de geïrrigeerde landbouw is uitgebreid, er is een grondmarkt ontstaan waarbij zwaar verarmde gronden worden gekocht om die te herstellen, er is sprake van vermindering van arbeidsmigratie en mensen organiseren zich beter. Kortom, de kwetsbaarheid voor droogte is minder geworden. Chris Reij kan het nog niet helemaal hard maken, maar hij vermoedt dat dit niet alleen geldt voor dit onderzoeksgebied, maar ook voor andere delen van de Sahel. Zeker is dat in Niger veel boeren in de afgelopen 15 jaar op grote schaal jonge bomen op hun velden zijn gaan beschermen. Op velden die vroeger vrijwel kaal waren, staan nu 20, 40 of soms wel 80 bomen en struiken. Reij schat dat dit op ongeveer 2 miljoen hectare het geval is, uniek voor de Sahel.
Wetenschappers wijzen op de Arabische betekenis van Sahel: kust of oever. De Sahara is in deze context de zee van zand en verlatenheid. De verhouding tussen Sahel en Sahara is als eb en vloed. Soms dringt de zee zich op, soms trekt de zee zich terug. Soms wordt het gebied geler, soms wordt het groener. Dit laatste lijkt nu te gebeuren.

meer regen
Dat mag dan misschien allemaal zo zijn, zeggen sceptici. Zij betwijfelen of de vergroening komt door beter beheer van bodem en bomen. Volgens hen wordt de Sahel simpelweg groener omdat het meer geregend heeft de laatste tien jaar. Vroeger waren er ook perioden van verwoestijning en van vergroening. Eén van die sceptici is Mohammed Akotey, politicus in Agadez, een woestijnstad in Noord-Niger. ‘Zelfs de Téneré-woestijn is dit jaar een heel klein beetje groen. En dat is een woestijn die werkelijk nooit groen is. Het zijn de overheid en de hulporganisaties die nu roepen dat de Sahel groener en vruchtbaarder wordt. Dat is in hun belang. Zij pompen daar al jaren geld in. En nu er meer bomen staan, zeggen ze opeens dat dit door hun werk komt.’
‘Niet mee eens’, zegt Chris Reij: ‘Natuurlijk hebben enkele jaren met goede neerslag positieve invloed gehad, maar als in Niger niet veel was geïnvesteerd in het herstellen van verarmde gronden en als boeren niet massaal hun jonge bomen waren gaan beschermen en beheren, dan was er niets ten positieve veranderd. Ontwikkelingsorganisaties hebben daar in belangrijke mate aan bijgedragen.’
‘Klopt’, zegt Henk Mast, al tien jaar woonachtig in Zinder in het Zuidoosten van Niger. Mast beheert een wetenschappelijke proeftuin van de Eden Foundation, een organisatie die zich inzet voor duurzame bebouwing van de grond in Niger. ‘De verwoestijning en onvruchtbaarheid van de grond in de Sahel komt niet door het klimaat, maar door de mens. En nu het beter met de gronden lijkt te gaan, komt dat ook door de mens. Boeren gaan slimmer met hun land om. Erosie ontstaat met name als mensen bomen kappen. Dat gebeurt nu minder heb ik de indruk. Het grootste probleem is overigens niet de bomenkap, maar de monocultuur. Eenzijdige belasting maakt de grond hier snel onvruchtbaar. We leven hier op een wankel evenwicht, de grond kan hier nu eenmaal weinig hebben. Maar ik heb de indruk dat men minder eenzijdig de gewassen bebouwt. Als er meerdere gewassen door elkaar staan, plus wat bomen in de velden en de grond niet te zwaar belast wordt, dan gaat het best goed.’

De Niger
Tussen Timboektoe en Gao in Mali bereikt de machtige rivier de Niger zijn meest noordelijke punt. De rivier stroomt daar in een wijde boog regelrecht door de Sahara. Bij Gao is de rivier meer dan een kilometer breed en nestelt de beroemde Dune Rose, een zandduin van meer dan 40 meter, zich tegen de rivier aan. Het zand van de duin grenst aan het water. Bij Gao is de rivier sterk en krachtig. Meer naar het westen richting Timboetoe wordt de stroom dunner. In steeds grotere mate bedreigt stuivend woestijnzand daar de loop van de rivier. De vrees voor verzanding van de levensader is groot.
Maar ook in dit gebied zijn successen geboekt. In het stadje Bourem, dat tussen Timboektoe en Gao ligt, heeft de vrouwenorganisatie Cafo-Bourem met behulp van het Nederlandse SNV, een initiatief gerealiseerd dat voor meer groen heeft gezorgd. Bomen beschermen hier nu de loop van de rivier. Het groen staat aan de oever tegen de zandduinen aan. Het zand ligt aanzienlijk minder los. En de verzanding van de Niger lijkt daardoor minder te worden. Het is de gemeenschappelijkheid van de vrouwen in Bourem in combinatie met eigen verantwoordelijkheid, die dit project succesvol heeft gemaakt. Iedere vrouw die meedoet aan het project is persoonlijk verantwoordelijk voor een rijtje bomen. Brandhout afkomstig van de bomen is voor hen.

De gevolgen van conflicten
Opvallend is dat in de Sahel sommige dorpen er groener en vruchtbaarder bij liggen dan andere dorpen. Onderzoeker Chris Reij heeft hier een verklaring voor.
Bescherming en beheer van bomen en ook het herstel van verarmde gronden vereist sociale organisatie. Er moet een flinke gezamenlijke inspanning worden geleverd. Als er in een dorp conflicten zijn, bijvoorbeeld tussen verschillende wijken dan gebeurt er niets. Reij: ‘Bij een bezoek aan een dorp dat geen enkele poging had gedaan om bomen te beschermen, bleek de kindersterfte veel hoger te zijn dan in een dorp dat dat wel al jaren doet. Dat dorp bleek intern hartstikke verdeeld. In het dorp met bomen had men hout gekapt en verkocht. Met de opbrengst daarvan kon men duur graan op de markt kopen en daarmee de ergste honger voorkomen. ’

‘Nederlands beleid volstrekt irrationeel’
De laatste jaren wordt door donororganisaties steeds minder geïnvesteerd in landbouw in Afrika. De grote geldstromen gaan nu vooral naar onderwijs en gezondheidszorg. De breed gedragen visie in de ontwikkelingswereld is dat honger en ondervoeding niet zozeer voortkomen uit gebrek aan voedsel, maar uit een groot gebrek aan koopkracht. Investeringen in de landbouwsector verbeteren de koopkracht niet, is de redenering. Afrika moet andere manieren dan landbouw vinden om werkgelegenheid en kapitaal te creëren.
Chris Reij is het hier faliekant mee oneens. Volgens hem is juist een welvarender landbouwsector in de Sahel de motor tot vermindering van armoede. ‘Het huidige donorbeleid, waarbij bijna al het geld voor armoedebestrijding naar onderwijs en gezondheidszorg gaat, is in meerdere opzichten volstrekt irrationeel en onevenwichtig. Het leidt niet tot vermindering van armoede.’ Donoren vinden volgens de onderzoeker landbouw een te complexe sector waarin het moeilijk is om op korte termijn tastbare resultaten te behalen en te meten. ‘Alle door Nederland gefinancierde lokale ontwikkelingsprojecten in Burkina Faso worden in juni 2006 voortijdig gestopt, omdat al het Nederlandse geld de grote mode volgt van onderwijs en gezondheidszorg. Onderwijs en gezondheidszorg zijn sectoren met weinig besluitvormers waarin gemakkelijk aanzienlijke sommen geld kunnen worden weggezet. De stelling dat voor 2015 alle kinderen toegang moeten hebben tot basisonderwijs, is zeer kortzichtig en heeft veel negatieve effecten. Het onderwijs vervreemdt de kinderen van de landbouw en het platteland. Het probleem van schoolverlaters zonder werk is in de Sahel en elders in Afrika levensgroot. Het Nederlands beleid is in dit opzicht kortzichtig en soms onbetrouwbaar.’
Reij tenslotte: ‘Met dit onderzoek denken wij te kunnen aantonen dat het economisch rationeel is om meer te investeren in landbouw en milieu en dat dergelijke investeringen ook van vitaal belang zijn voor het halen van millenniumdoelstelling 1: het verminderen van honger en armoede.’

hongersnood
Hoe is het vruchtbaarder worden van de Sahel nu te rijmen met de hongersnood van 2005? Een hongersnood breed uitgemeten in de internationale media.
Abdou werkt als gids in Zinder. In de eerste helft van 2005 was deze stad – samen met Maradi - het centrum van de hongersnood in Niger. Abdou: ‘Het heeft in 2004 nauwelijks geregend en daardoor is de oogst mislukt. Er was grote schaarste, in sommige dorpen zijn kinderen doodgegaan van de honger. Maar de situatie was deze zomer lang niet zo erg als 20 jaar geleden.’ Abdou verwijst naar de begin jaren 80 toen grote droogte in de hele Sahel en in de hoorn van Afrika duizenden slachtoffers maakte. ‘In die tijd was Zinder de laatste toevluchtsoord van hongerende boeren. Dat was nu helemaal niet het geval.’
De honger in Niger lijkt het gevolg van een ongelukkige samenloop van omstandigheden. Er is sprake van de ergste droogte sinds 20 jaar en de boeren hebben te maken gehad met een sprinkhanenplaag. Als er in de afgelopen 20 jaar niet stevig was geïnvesteerd in het herstel van gedegradeerde gronden door boeren en projecten, en als boeren niet hadden gewerkt aan de bescherming en het beheer van bomen, dan was er een nog veel groter probleem geweest, zo is de algemeen heersende opvatting. De regentijd in 2005 (juni - september) is goed geweest. Er is meer neerslag gevallen dan gemiddeld. Gevolg is dat het in november en december behoorlijk groen is in Niger.

Met dank aan freelance journalist Gerbert van der Aa